Alternatif bir eğitim süreciyle ilgili olarak yanıtlanmamış bir çok soru ve uygulamasında da bir çok sorunun olacağı öngörülmelidir.
Bu soru ve sorunları genel olarak şu şekilde belirtebiliriz:
- Neden eğitime gerek var? Bunun bir okulda gerçekleştirilmesi gerekli mi?
- Öğrenciyi merkeze koyarak uygulanan bir eğitim modeli özgür ve demokratik bir eğitim açısından doğru olur mu?
- Aileyi ve toplumu da öğrenciyle birlikte eğitilecek bir bütün olarak görmek özgür ve demokratik eğitim in hedefi olmalı mıdır?
- Böylesi bir eğitim modelinde okulun reddi ve ortadan kalkması söz konusu olamaz mı? Bu bağlamda yaşam içinde eğitimin en doğrudan modeli nedir?
- Evde eğitim "bir özgür, demokratik ve açık eğitim" midir?
- Bu tür bir eğitim kaynağını nereden bulacaktır? Kaynak olarak eğitimden yararlanan ve çevresi, yakınları bir katkı ve katılımda bulunacak mıdır?
- Böyle bir süreçte çeşitli, küçük ve birbiriyle çeşitli çıkar ilişkisi içinde bulunan grupların (topluluk-cemaat) kendi çıkar ve yararları için bir eğitim uygulaması içine girerlerse, kendileri için militan veya yönlendirilmiş bireyler yetiştirirlerse bu nasıl önlenecektir?
- Sistemi var eden ve sürdüren ana akımın okul dışındaki yollarla -medya, toplumsal kurallar, yasalar, her türlü uygulama vb.- çocuğa yönelik etki ve yönlendirmeleri; çocuğa özgür-demokratik eğitim sırasında sunulanlarla bir çatışma yaratmayacak mı? Bu anlamda tek başına eğitimin böyle kurgulanması mümkün, anlamlı ve etkili olur mu?
- Ekonomik ve sosyal eşitsizlikler bu kadar ağır ve belirleyiciyken, toplumu oluşturan bireylerin bir eğitimi seçme ve ona katılma konusunda özgür olmaları olası mıdır?
- Farklı etnik yapıların seçim ve yönelimleri, bazı zorlamalara ve bir tür çatışma kültürünün yerleşmesine yol açmaz mı?
- Eğitim hakkının sınırı olabilir mi? Eğer olursa bu ne olabilir? Sınırlayan bir otorite olmalı mıdır? Kim olabilir?
- Her konunun eğitimi söz konusu olabilir mi? Örneğin toplumu şiddete yönlendirecek ve toplumsal şiddeti yaratacak yol ve yöntemler öğretilebilir mi? Toplumu, ulusu, devleti ve bireyi koruma adına askeri saldırı ve savunma eğitimi, eğitimin içinde yer alabilir mi? Askeri okullar, polis okulları vb. ne olacak?
- Ekonomik koşul ve olanakları daha iyi olan kesimlerin kendileri için eğitim vermeleri ve buna yönelik destekleri yeni eşitsizlikleri yaratmaz mı? Eğitimde eşitliği hangi anlamıyla kullanmalıyız?
- Özgür, demokratik ve açık eğitimin “eğitim mekanı” neresi olacak? Bu anlamda, kamu ve özel kesime ait mevcut okullardan yararlanma nasıl olacak? Bunlar bir yandan varlıklarını sürdürürken başka okullar mı açılacak? Bunların değişimleri veya ortak yararlanma söz konusu olamaz mı? Aynı mekanda farklı eğitimlerin sunulması söz konusu olabilir mi?
- Eğitimin istihdam ve toplumsal rollerle ilişkisi nasıl olacak?
- Eğitimin devamındaki süreçlerde seçme ve geçme konusunda uygulama nasıl yapılacak, eşitlik nasıl sağlanacak?
- Üniversiter eğitim nasıl olacak? Özgür, demokratik ve açık eğitimden gelenler üniversiteden nasıl yararlanacak? Onlar için ayrı üniversiter eğitim mi olacak?
- Öğretmenlerin -öğretim işiyle görevli olanların- istihdamı nasıl olacak? İşvereni kim olacak? Ücretleri nasıl belirlenecek, eğitim sürecine dahil olanların bu işten bir karşılık almaları söz konusu olacak mı?
- En uçtakiler (mekansal, coğrafi ve sosyal olarak) ve en küçük birimler bu süreçlere nasıl dahil olacaklar ve nasıl seçim yapacaklar?
- Öğretmenlerin ve eğitim sisteminin değişik düzeylerinde bulunanların erk sahibi ve iktidar olma niteliklerini değiştirmek, dönüştürmek nasıl gerçekleşecek? Eğitici eğitimi de aynı süreçlerden geçecek mi? Geçmeden bu tür eğitim nasıl verilecek?

 - Mevcut eğitim yöntemleri ve uygulamalarının toptan reddi veya yok sayılması mı yoksa bir entegrasyon ve değişim süreci mi hedeflenmelidir?
- "Özgür, demokratik ve açık eğitim"de otorite-erk-iktidar ilişkisi nasıl olacaktır?
- Dini eğitim modelleri ve uygulamaları konusunda tavır ne olacak? Toptan red ve yasaklama özgür, demokratik ve açık eğitim anlayışına uyar mı?
- Standart ve değişmez temel bilgi ve toplumun tüm bireylerinin en az, gerekli bilgiye sahip olması tümden ret mi edilmeli? Bu koşulda toplum ve geleceği ile ilgili kararlar nasıl verilecek? Bilgi sahibi olmadan karar verilebilir mi?
- Toplumdan ayrı ve uzak bir yaşamı öneren çoğu uzak doğu kökenli çeşitli eğitim yöntemleri toplumsal anlamda birer özgür, demokratik ve açık eğitim uygulaması sayılabilir mi? Bunlara karşı tutum ne olmalıdır?
- Eğitim talebinde bulunanların kim olacağı ve nasıl olacağını belirleyen kim olmalıdır? Herhangi birisi ben şu konudaki eğitimden yararlanmak istiyorum derse buna yanıtı kim verecektir? Uygulaması nasıl olacaktır?
- Fiziksel durumları özel eğitimi gerektirenlerin eğitimlerinin belirlenmesi ve sunulması nasıl olacaktır?
- Farklı olanların eğitimiyle ilgili koşul ve olanaklar nasıl sağlanacaktır? Çocuklardan birisi örneğin "müzik" yönünden aşırı bir yeteneğe sahipse, bunun için gerekli kaynak ve olanaklar nasıl sağlanacaktır, onun kamusal olarak sağlanması bir eşitsizlik yaratır mı? Bu eşitsizlik nasıl çözümlenebilir?
- Bireyin bağımsızlığı ve toplumdaki karşılıklı bağımlılık ilişkisi, özgür, demokratik ve açık eğitimle gerçekten mümkün olabilir mi?
- Toplum yerine otonom ancak güçsüz bireyler veya odaklar mı yetiştirmiş olunur?
- Gelişmiş teknolojik olanakların herkes için sunulması kaynakların sürekli bir yetersizliği ortamında nasıl sağlanacaktır? Sağlanamadığı koşulda nasıl bir tutum söz konusu olmalıdır?
- Eğitimin ve sonuçlarının değerlendirilmesi nasıl olacaktır? Bu anlamda bir denetim ve sistemi nasıl kurulabilir?
- "Özgür, demokratik ve açık eğitim" ortam ve uygulamalarının karar vericileri kimler olacak? Gereksinenler, çevreleri, kamu otoritesi, eğitim sunanlar?
- Devlet bireyleri ve çocukları eğitim almaya katılmaya zorlayabilir mi?
- Tüm yurttaşların verdiği vergilerin kullanımında yurttaşların eğitim anlamında söz hakları nasıl olmalı? Hiç çocuğu olmayan ama vergi veren bir yurttaş bu eğitim modelleri üzerinde söz sahibi olmalı mı?
- Eğitim sürecinde ceza ve cezalandırma yöntemlerinin rolü nedir? Özgür, demokratik ve açık eğitimde diğerlerine olumsuz etkide bulunanlara karşı ne yapılacaktır?
- Eğitim tümüyle sivilleştirilmeli midir?
- Devlet çatısı altında olmayan okulların kaynak bakımından devlet tarafından desteklenmesi söz konusu olmalı mı?
- Eğitimi değil de çocuğu destekleme düşüncesi daha doğru bir düşünce olamaz mı?
- "Özgür, demokratik ve açık eğitim" için iyi yazıp, okumak, bilgiye nasıl ulaşacağını bilmek ve bunun olanaklarına sahip olmak yeterli midir?
- Karar alma süreçlerine katlım ancak bilgiyle mümkün olur. Bilginin eşitlenmesi için de temel bir eğitim gereklidir. Bu temel eğitimin verilmesi "özgür, demokratik ve açık eğitim" içinde mümkün olabilir mi? Mümkün olamazsa bunun formel-zorunlu eğitim kurumlarında verilmesine itiraz edilebilir mi? Eğer buna itiraz edilirse bu temel eğitim nasıl ve ne yolla sunulmalıdır?

Tüm bu ve başka sorular bu süreçte ama sanırım yaşamın içinde yanıtlanacak sorulardır.
Yine de gerekli olanı, ölçütleri, mevcuda ve hayal edilene ilişkin saptamaları özgürce tartışmak ve bazı çıkarımlarda bulunmak, bunlarda ortaklaşmak ve uzlaşmak gereklidir. Alternatif eğitim veya "özgür, demokratik ve açık eğitim"le uğraşanlar için sanırım başlangıç noktası da burası olacaktır.

KAYNAK: Sütlaş, Mustafa. (2006). "Alternatif Eğitimde Sorular ve Sorunlar", Zil ve Teneffüs Dergisi, Sayı: 6, s.65-66.