1. Giriş
Yirminci yüzyılın başında 1900 ile 1933 yılları arasında kıta avrupasında ve ABD’de “yeni eğitim” adı altında bir eğitim hareketi oldu. Bu yeni eğitim hareketi bütün düşüncelerin ve yapıp etmelerin merkezine çocuğu yerleştirdi.

Daha önceleri eğitimin amaç ve muhtevaları “toplum”, “yetişkinler”, “dış çevre”, “objektif değerler” gibi unsurlar iken, yeni eğitimde çocuk küçük bir yetişkin değildir. O, ruhsal yapısı yönünden olduğu gibi, fiziksel gelişimi yönünden de yetişkin insandan farklıdır. Çocuk kendine has bir varlıktır. Yaşamın özel bir biçimini temsil etmektedir. Her çocuk bir bireydir ve bir birey olarak kendisine saygı duyulmasını ve buna uygun bir muameleye tâbi tutulmasını bekler.

Yirminci yüzyılın başındaki bu çocuğa ilişkin düşünsel mimari birçok alternatif okul modellerinin doğuşuna neden oldu.
Bu okullar
- İngiltere’de Summerhill,
Kıta avrupasında
- Freinet okulları,
- Jena plânı okulları,
- Montessori-okulları,
- Waldorf okulları,
- Serbest Alternatif okullar,
ABD’de
- Proje okullarıdır.

1900-1933 arasında geliştirilen bu “yeni eğitim” akımının içindeki ayrıntılı eğitim akımları şunlardır;
· Sanat eğitimi akımı,
· Çocuktan hareket akımı
· Kır eğitim yurdu akımı,
· İş eğitimi akımı,
· Kolektif eğitim akımı.

2. Alternatif OkullarınKuramsal Özellikleri
“Yeni eğitim” ve bunun içinde gelişen farklı eğitim akımlarının ve bu akımlar içinde geliştirilen farklı alternatif okulların ortak kuramsal özellikleri şöyle belirtilebilir:
(1) antropolojik özellikler
J.J. Rousseau: çocuğa yönelik optimist, onu tüm potansiyellerinde ilke olarak “iyi” olarak algılayan bir görüş.
(2) normatif özellikler
- kendi kendini belirleme,
- hakkaniyet,
- insanîlik.
(3) pedagojik özellikler
bu okullar eğitmek isterler, öğretmek isterler, öğrenmek isterler. Hepsi çocuğun ve onun istekleri doğrultusunda.
(4) toplum politikası ile ilgili özellikler
Bu okullar toplumun, devletin bir işlevi değil. Okullar kendilerini toplumun bir parçası olarak algılarlar.
(5) didaktik/metodik özellikler
Zorunlu okulun olmamasını isterler. Bunun yerine: okul/eğitim hakkı, farklı eğitim olanakları hakkı’ndan söz ederler.
Öğretim:
- bütünsellik,
- esneklik/hareketlilik,
- korkuların, baskıların, isteksizlik duygularının yok edilmesi,
- sınıfta kalmanın olmaması,
- not sisteminin olmaması,
- gelişim raporları gibi özellikler gösterir.
(6) yerel/bölgesel özellikler
Bir şehir bölgesi/mahallesinin bir parçası olmalı. community education.
(7) dünya görüşsel özellikler
Genel olarak alternatif okullar kendilerini insanlığın özgürleşme hareketine (siyahlar, kadınlar) bağlı hissederler.
Yani:
Alternatif okullar, yeni bir toplumun hücreleridir.
?unları amaçlarlar:
(1) “Esaret kurumu” olarak okulun, bir konuşma çevresi çerçevesinde organik ve doğal bir öğrenme yolu ile aşılması.
- dallaşmanın toplu öğretim ile değiştirilmesi,
- sınıfın kurslarla değiştirilmesi.
(2) doğal öğrenme.
(3) Çocuğun bulunduğu yaşam alanının çocuğa uygun bir öğrenim alanı halinde oluşturulması,
(4) Çocuk üniversitesinde bağımsız öğrenme (H. Parkhurst).
(5) Grup çalışması yöntemiyle öğrenme (P. Petersen).

3. Yeni Eğitim hareketinin okullarında didaktik/öğretme-öğrenme süreci
Bu süreç şu özellikleri gösterir:
- Cocuk yönelimlilik/birey olarak çocuk,
- öğrenim sürecinin arz yönelimli olması,
- farklılaştırılmış arz,
- öğretim ve öğrenmenin sosyal biçimleri ve yöntemleri:
 bireysel, grup gibi
  çok çeşitli yöntemler
- özel öğrenim ağırlık noktaları devlet programının aynen alınmaması,
- ekoloji, müzik, zanaat gibi ağırlık noktaları,
- sınıf ve grup büyüklüğü:
okul: ~220 öğrenci,
grup/sınıf: ~ 10-18 öğrenci.
- Öğrenim çevresi:
 oturma yerleri esnek,
  materyal bölümü, deney aletleri bölümü gibi bölümler.
- Günlük akış:
 çoğu tam gün okul,
  hepsinde kahvaltı ile başlar.
- Beceri ölçümü:
Sınıfta kalma, not yok,
Yıllık (gelişim) mektupları,
9. ve 10. sınıftan itibaren not ve test.

4. Alternatif Bir (İlköğretim) Okulunda Günün Akışı
- 8.30 –  zil yok, fakat herkes ne olduğunu biliyor
- 8.30 – 9.00   kahvaltı
- 9.00 – 9.30   sabah turu
         o gün ne yapılacağı konuşuluyor.
- 1. iş zamanı: 9.30 – 11.00:
- derse girmek isteyen derse,
- haftalık çalışmasını yapmak isteyen haftalık çalışmasına, her çocuk bağımsız ve kendi süratine göre,
- bir teneffüs/ara.
- 2. iş zamanı: 11.30-13.00:
         mobilya atölyesi, eşya dersi, ya da müzik- bu dersler zorunlu,
- öğle yemeği: 13.00 – 13.30,
- ilgi grupları: 13.45 – 15.15:
        yüzme, okuma, bahçe, oyun, deney, resim yapma.
sonunda salonlar toplanır, temizlenir ve süpürülür eve gidilir.

5. Bir Alternatif Okul Nasıl Kurulur?
Kolay bir iş değil, imkânsız da değil.
1. adım: bu işi birlikte götürecek insanlar bulmak,
2. adım: mevcut reform okullarını etüd etmek,
3. adım: kurulacak okulun pedagojik konseptini geliştirmek. Nasıl bir “pedagoji”,
4. adım: “hangi yollar amaca götürür” sorusunu cevaplandırmak,
5. adım: ülkenin mevcut eğitim/okul hukukunu etüd etmek,
6. adım: bir dernek oluşturmak,
7. adım: maliyeti hesaplamak, para temin etmek,
8. adım: mekanları bulmak,
9. adım: kapıları açmak (=okulu her zeminde tanıtmak, savunmak),
10. adım: dilekçe vermek,
11. adım: dilekçe reddedilirse, temyize gitmek,
12. adım: okul açılış partisi ile okulu açmak.

KAYNAK: Hesapçıoğlu, Muhsin. (2006).  "Alternatif Eğitim: Kuramsal Temeller, Eğitim Akımları, Uygulama", Zil ve Teneffüs Dergisi, Sayı: 6, s.32-33.