Sanayi toplumunun etkili eğitim kurumu olan okul daha 1930’lu yıllarda eleştirilmeye başlanmıştır. B. Russell  Eğitim ve Toplum Düzeni adlı kitabında okulu çeşitli yönleriyle eleştirmiştir. 1970’lere gelindiğinde I. Illich, Okulsuz Toplum (Deschooling Society) adlı kitabını yayınlamıştır. Okulsuz Toplum, çağdaş toplumun eğitim dahil, başat tüm kurumlarına yönelttiği kapsamlı ve çarpıcı suçlamalarla radikal eleştirmenlerin Manga Carta’sı olarak anılacak bir eser olarak bilinmektedir. Illich   bu  eserinde  toplumun  okulsuzlaştırılması  fikriyle  birlikte  asıl,  okula şartlanmış  kafaların,  düşüncelerin  okulsuzlaştırılması  gerektiğini  öne  sürmüştür. O’na göre okul, değerleri kurumsallaştırmakta, çağdaşlaşmış proletaryanın dini olmakta,  liberal bir eğitim verememekte, meşru bir eğitimin görevini yerine getirememekte,  gelenekleri  bütün  katılığıyla bireylere  aktarmakta,  bireyi  topluma  koşulsuz olarak takdim etmekte, evrensel yönü bulunmamakta, programlanmış bilgiler sunarak gerçeği gizlemekte, insanları tamamen sertifikalaştırmakta, çok pahalıya mâl olmakta, devam zorunluluğu nedeniyle çocukları bütün günlük yaşam olanaklarından alıkoymakta, koparmakta ve daha yabanıl, büyüsel ve son derece ciddi bir ortamın içerisine koymakta, insanların farklılaşmalarını ve çok farklı olan insan yeteneklerini ortaya çıkmasını engellemektedir.

Illich Okulsuz Toplum’da, okulun bütün olumsuzluklarını saymakta ve ortaya çıkan sorunlar hakkında çözüm önerisi olarak şunları söylemektedir:                                                                                                                                                                                          

“Değerlerin kurumsallaşması olarak kabul edilen okullaşma evrensel gerilemenin ve çağdaş yoksulluğun üç boyutunu oluşturan fiziksel çöküntünün, toplumsal kutupsallaşmanın  ve  ruhsal  yetersizliğin  başlıca  nedenidir.  Dolayısıyla  toplumun okulsuzlaştırılması kamusal eğitimin yararına olacağı gibi aile yaşamının, siyasetin, güvenliğin ve benzer kurumların kurtarılması onların yararına olacaktır. Peki bu okulsuzlaştırma nasıl ve kim tarafından yapılacaktır?  Bu soruya da Illich şöyle bir çözüm yolu önerir: Tıpkı dinde reformu gerçekleştirmenin kiliseden yetişmiş din adamlarına nasip olması gibi, eğitimin okulsuzlaştırılması görevi de okuldan yetişenlere düşmektedir.

Illich, eğitimde  okulsuzlaştırmayı  sağlayacak  olan  eğitimciler  için  “educational network” adını verdiği eğitim ağlarını önermiştir. Bu eğitimsel ağ içerisinde birbirinden farklı olarak dört ayrı çalışma ağı bulunmaktadır. Bunlar şunlardır: Eğitim amaçları için kaynak hizmeti, yetenek değişimleri, akran eşlenimi ve serbest eğitimciler için  kaynak hizmetidir.   

***

Referans: Gündüz, Mustafa. “Okulsuz Eğitim Uygulamasına İkişkin yeni Yaklaşımlar – Tutoring Örneği’nin Eleştirisi”, Millî Eğitim Dergisi, Sayı 172, Güz/2006.